Luật Lacey của Mỹ, sau lần sửa đổi năm 2008, cấm nhập khẩu và buôn bán thực vật và sản phẩm từ thực vật, trong đó có gỗ, nếu chúng được khai thác hoặc mua bán trái với luật của nước khai thác; đồng thời yêu cầu nhà nhập khẩu khai báo tên khoa học loài, nước khai thác, giá trị, khối lượng và tỷ lệ vật liệu tái chế với nhiều mặt hàng gỗ. Người khai là nhà nhập khẩu Mỹ, nhưng dữ liệu để khai do nhà xuất khẩu Việt Nam cung cấp.
Mỹ là một trong những thị trường lớn nhất của đồ gỗ Việt Nam, nên hầu hết nhà máy làm hàng xuất khẩu đều đã nghe về luật này. Điều ít người hiểu kỹ là luật không đòi một tờ giấy chứng nhận cụ thể nào, mà đòi sự thật: gỗ có thật sự hợp pháp hay không. Bài này giúp nhà xuất khẩu hiểu đúng yêu cầu, chuẩn bị dữ liệu cho mỗi đơn hàng và tránh những sai sót hay gặp. Phạm vi mặt hàng phải khai báo được mở rộng theo từng giai đoạn; danh sách hiện hành bạn cần kiểm với nhà nhập khẩu và nguồn chính thức của cơ quan Mỹ.
Luật Lacey đòi gì, và không đòi gì
Có hai phần cần tách bạch. Phần thứ nhất là lệnh cấm: không được nhập vào Mỹ, mua bán, vận chuyển gỗ và sản phẩm gỗ có nguồn gốc khai thác, vận chuyển hoặc mua bán vi phạm pháp luật của nước khai thác. Lệnh cấm này áp dụng bất kể giấy tờ trông đầy đủ ra sao. Nếu gỗ thật sự bất hợp pháp ở gốc, sản phẩm vẫn vi phạm.
Phần thứ hai là nghĩa vụ khai báo: với các mặt hàng thuộc danh sách phải khai, nhà nhập khẩu nộp tờ khai nêu tên khoa học của từng loài gỗ trong sản phẩm, nước khai thác, giá trị, khối lượng và tỷ lệ phần trăm vật liệu tái chế nếu có. Thiếu khai báo hoặc khai sai là một vi phạm riêng.
Điều luật không đòi là một chứng nhận bắt buộc như chứng nhận rừng hay một mẫu giấy của Việt Nam. Thay vào đó, nhà nhập khẩu được kỳ vọng thực hiện sự cẩn trọng cần thiết, tức là có hiểu biết và có hồ sơ đủ để tin rằng gỗ hợp pháp. Mức độ xử lý khi có vi phạm phụ thuộc vào việc họ đã cẩn trọng đến đâu. Đây là lý do nhà nhập khẩu ngày càng đòi nhà xuất khẩu Việt Nam cung cấp hồ sơ chuỗi cung ứng chi tiết.
Dữ liệu nhà xuất khẩu cần chuẩn bị cho mỗi đơn hàng
Dữ liệu dưới đây giúp nhà nhập khẩu khai đúng và chứng minh được sự cẩn trọng. Nên chuẩn bị theo từng mã sản phẩm, không theo cả container.
| Dữ liệu | Nội dung cần có | Nguồn trong doanh nghiệp | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|---|
| Tên khoa học loài gỗ | Chi và loài của từng loại gỗ trong sản phẩm, kể cả gỗ trong ván ép, ván dăm nếu có thể xác định | Giấy tờ mua gỗ, thông số nhà cung cấp ván | Chỉ ghi tên thương mại; quên gỗ lót, gỗ khung giấu bên trong |
| Nước khai thác | Nơi cây bị chặt, cho từng loài | Bảng kê, tờ khai nhập khẩu, tài liệu nhà cung cấp | Ghi nước xẻ hoặc nước trung chuyển |
| Tỷ lệ các loài trong sản phẩm | Ước tính hợp lý theo khối lượng | Định mức sản xuất | Bỏ sót loài chiếm tỷ lệ nhỏ |
| Tỷ lệ vật liệu tái chế | Phần gỗ hoặc sợi gỗ tái chế, nếu có | Thông số ván, giấy | Đoán thay vì hỏi nhà cung cấp ván |
| Hồ sơ nguồn gốc chuỗi | Bảng kê, hoá đơn, giấy tờ nguồn từ lô rừng hoặc lô nhập khẩu | Sổ theo dõi nhập xuất, bìa hồ sơ theo lô | Không lần được lô nhập đã dùng cho đơn hàng |
Với sản phẩm dùng ván công nghiệp, việc xác định loài trong ván có thể khó. Nhà cung cấp ván là nơi duy nhất có thông tin này; đưa yêu cầu cung cấp loài và nước khai thác vào hợp đồng mua ván ngay từ đầu.
Gỗ trong nước, gỗ nhập khẩu, gỗ từ nước thứ ba: mỗi loại cần chú ý gì
Gỗ rừng trồng Việt Nam như keo, bạch đàn, cao su. Nước khai thác là Việt Nam; hồ sơ là chuỗi bảng kê từ lô rừng hoặc vườn cây tới nhà máy. Điểm cần chú ý là xác định đúng loài: keo có nhiều loài và giống lai, cần ghi theo cách mà nhà nhập khẩu và nguồn tra cứu chấp nhận.
Gỗ nhập khẩu từ nước có hệ thống quản lý tốt. Gỗ sồi, tần bì, thông từ các nước có hồ sơ rõ ràng thường dễ chứng minh. Cần giữ tài liệu nhập khẩu và tài liệu nguồn từ nhà cung cấp, ghi đúng nước khai thác.
Gỗ từ nước có rủi ro cao về khai thác trái phép. Đây là nhóm nhà nhập khẩu Mỹ thận trọng nhất. Nếu sản phẩm dùng gỗ từ những nước này, chuẩn bị bộ tài liệu chi tiết nhất có thể, hoặc cân nhắc thay nguồn gỗ khi khách hàng có yêu cầu.
Gỗ đi qua nước thứ ba. Gỗ khai thác ở nước A, xẻ ở nước B, nhập vào Việt Nam. Khai báo phải là nước A. Nhiều sai sót xảy ra vì giấy tờ thương mại chỉ ghi nước B.
Gỗ tái chế, gỗ tận dụng. Gỗ tái chế có cách khai riêng theo tỷ lệ phần trăm. Đừng dùng chữ "tái chế" cho gỗ chỉ là phụ phẩm của chính xưởng mình khi chưa rõ cách hiểu mà nhà nhập khẩu áp dụng.
Quy trình chuẩn bị hồ sơ Lacey cho một đơn hàng
Quy trình gọn dưới đây có thể đưa vào hệ thống quản lý đơn hàng của nhà máy.
- Khi nhận đơn, lập bảng vật tư gỗ cho từng mã sản phẩm: các bộ phận, loài gỗ, ván công nghiệp dùng ở đâu.
- Với mỗi loài, xác định tên khoa học và nước khai thác dựa trên lô gỗ thực tế sẽ dùng, không dựa vào mẫu trước đó.
- Ghi lô gỗ nhập đã cấp cho đơn hàng vào lệnh sản xuất, để có thể lần ngược.
- Thu thập tài liệu nguồn của các lô đó: bảng kê, hoá đơn, tờ khai nhập khẩu, giấy tờ nhà cung cấp.
- Lập bảng tổng hợp dữ liệu khai báo cho nhà nhập khẩu, có người kiểm và người duyệt.
- Gửi dữ liệu cho nhà nhập khẩu trước khi hàng lên tàu, kèm danh mục tài liệu sẵn sàng cung cấp khi được yêu cầu.
- Lưu toàn bộ theo số đơn hàng trong thời gian mà khách hàng yêu cầu.
Nếu giữa chừng phải đổi lô gỗ do thiếu nguyên liệu, cập nhật bảng dữ liệu ngay. Lô hàng có loài gỗ khác với khai báo là sai sót có thể bị coi là khai sai.
Sai sót hay gặp ở nhà máy Việt Nam
Phần lớn sai sót không đến từ ý định gian dối mà từ thói quen làm hồ sơ một lần dùng mãi:
- Dùng một bảng khai báo cố định cho một mã sản phẩm suốt nhiều năm, trong khi nguồn gỗ đã thay đổi.
- Ghi tên khoa học sai chính tả hoặc ghi tên chi chung chung cho nhiều loài khác nhau.
- Bỏ quên gỗ dùng ở bộ phận không nhìn thấy như khung trong, nan giường, thanh giằng.
- Ghi nước khai thác là Việt Nam cho gỗ nhập khẩu đã xẻ lại trong nước.
- Không giữ hồ sơ lô gỗ đã dùng cho đơn hàng, chỉ giữ hồ sơ tổng của năm.
- Hứa với khách những gì không chứng minh được, ví dụ cam kết "toàn bộ gỗ có chứng nhận" khi chỉ một phần có.
Khi có cuộc điều tra hoặc yêu cầu giải trình từ phía Mỹ liên quan đến lô hàng của bạn, vấn đề liên quan đến pháp luật nước ngoài. Doanh nghiệp nên phối hợp với nhà nhập khẩu và nhờ luật sư có kinh nghiệm về thương mại với Mỹ, không tự trả lời một mình.
Sự cẩn trọng cần thiết: nhà nhập khẩu Mỹ sẽ hỏi bạn những gì
Vì luật đánh giá mức độ cẩn trọng của nhà nhập khẩu, họ thường gửi cho nhà cung cấp Việt Nam một bộ câu hỏi hoặc bản cam kết. Nội dung hay gặp gồm: danh sách loài và nước khai thác cho từng sản phẩm, mô tả chuỗi cung ứng từ rừng tới nhà máy, chính sách mua gỗ của nhà máy, cách nhà máy đánh giá nhà cung cấp, và cam kết thông báo khi nguồn gỗ thay đổi.
Nhiều nhà máy ký những bản cam kết này rất nhanh mà không đọc kỹ. Đó là rủi ro, vì một cam kết như "chỉ dùng gỗ có chứng nhận" hay "không dùng gỗ từ nước nào đó" sẽ trở thành nghĩa vụ hợp đồng. Trước khi ký, hãy so từng điều với thực tế mua gỗ của nhà máy; điều nào không chắc đáp ứng được thì đề nghị sửa câu chữ.
Một số nhà nhập khẩu còn gửi người đến đánh giá tại chỗ hoặc thuê bên thứ ba đánh giá. Họ thường chọn ngẫu nhiên một đơn hàng cũ và yêu cầu lần ngược về lô gỗ. Nhà máy có sổ theo dõi tốt và bìa hồ sơ theo lô sẽ qua phần này nhẹ nhàng; nhà máy chỉ có hồ sơ tổng thì sẽ mất nhiều ngày giải trình.
Kết nối với hồ sơ trong nước
Tin tốt cho nhà xuất khẩu Việt Nam là phần lớn dữ liệu cần cho luật Lacey đã có sẵn nếu doanh nghiệp làm đúng nghĩa vụ trong nước: bảng kê lâm sản cho biết loài và nguồn, tờ khai nhập khẩu và bản tự khai báo cho biết nước khai thác của gỗ nhập, sổ theo dõi nhập xuất cho biết lô nào đi vào đơn hàng nào.
Doanh nghiệp đã được xếp nhóm I trong hệ thống bảo đảm gỗ hợp pháp Việt Nam thường đã có quy trình tự xác minh lô hàng; quy trình đó có thể mở rộng thêm vài trường dữ liệu để phục vụ khách hàng Mỹ. Doanh nghiệp nhóm II có hồ sơ được cơ quan kiểm lâm xác minh, cũng là tài liệu có giá trị để cung cấp cho nhà nhập khẩu.
Điều quan trọng là không tạo ra hai bộ hồ sơ khác nhau, một cho cơ quan Việt Nam, một cho khách Mỹ. Hai bộ phải kể cùng một câu chuyện; nếu có chênh lệch, chính bạn sẽ là người phải giải thích.
Câu hỏi thường gặp
Nhà xuất khẩu Việt Nam có phải nộp tờ khai Lacey không?
Người nộp tờ khai là nhà nhập khẩu tại Mỹ. Nhà xuất khẩu Việt Nam cung cấp dữ liệu và tài liệu để họ khai đúng, và có thể bị ảnh hưởng nếu dữ liệu sai, vì khách sẽ ngừng mua hoặc yêu cầu bồi thường.
Có chứng nhận rừng quốc tế thì có được miễn luật Lacey không?
Không có miễn trừ. Chứng nhận là bằng chứng mạnh giúp chứng minh sự cẩn trọng, nhưng nghĩa vụ khai báo vẫn áp dụng và lệnh cấm gỗ bất hợp pháp vẫn có hiệu lực.
Sản phẩm dùng ván MDF không rõ loài gỗ thì khai thế nào?
Cách khai với vật liệu khó xác định loài có hướng dẫn riêng của cơ quan Mỹ. Bạn nên hỏi nhà nhập khẩu cách họ đang khai và yêu cầu nhà cung cấp ván cung cấp thông tin loài và nước khai thác ở mức chi tiết nhất có thể.
Đồ gỗ nhỏ như khay, hộp có phải khai báo không?
Phạm vi mặt hàng phải khai báo theo mã hàng hoá được cơ quan Mỹ công bố và mở rộng theo giai đoạn. Kiểm tra mã hàng của sản phẩm với nhà nhập khẩu để biết có thuộc diện khai báo không.
Luật Lacey có áp dụng cho gỗ rừng trồng không?
Có. Luật áp dụng cho mọi loài thực vật thuộc phạm vi, không phân biệt rừng trồng hay rừng tự nhiên. Gỗ rừng trồng hợp pháp ở Việt Nam thì đáp ứng được, miễn là có hồ sơ chứng minh và khai đúng.
Khách Mỹ yêu cầu đi thăm lô rừng nguồn thì có nên đồng ý?
Nếu điều kiện cho phép, việc khách thăm vùng nguyên liệu giúp tăng niềm tin. Nên thống nhất trước với chủ rừng hoặc nhà cung cấp, chuẩn bị hồ sơ lô rừng và tôn trọng thông tin riêng của các hộ.