Gỗ cao su từ vườn thanh lý, gỗ cây ăn quả già cỗi, cây trồng ven bờ ruộng, quanh nhà hay theo hàng rào đều là lâm sản khi đem bán, và đều cần bảng kê lâm sản để chứng minh nguồn gốc. Thủ tục với nhóm này thường nhẹ hơn rừng trồng tập trung, chủ yếu là chủ cây tự lập bảng kê và chịu trách nhiệm; cái khó nằm ở chỗ chứng minh cây mọc trên đất của mình và không lẫn gỗ từ nguồn khác.
Đây là nguồn gỗ lớn hơn nhiều người nghĩ. Gỗ cao su từ các đợt tái canh là nguyên liệu quen thuộc của ngành đồ gỗ nội thất ở Đông Nam Bộ. Gỗ mít, gỗ nhãn, gỗ xoài từ vườn cũ đi vào các xưởng mộc nhỏ ở khắp nơi. Cây xà cừ, sao, dầu trồng theo đường làng lâu năm cũng được bán khi làm đường, mở rộng nhà. Bài này gom các trường hợp đó về một khung xử lý chung.
Cây trồng phân tán là gì và vì sao cần quan tâm
Cây trồng phân tán là cây lâm nghiệp hoặc cây đa mục đích được trồng rải rác, không thành rừng tập trung: trên bờ ruộng, quanh vườn nhà, dọc đường liên thôn, quanh ao, trên đất nông nghiệp xen với cây khác. Pháp luật lâm nghiệp có cách hiểu riêng về khái niệm này và có hướng dẫn riêng về hồ sơ khi khai thác, vận chuyển gỗ từ cây trồng phân tán. Tên gọi cụ thể và phạm vi áp dụng bạn nên đối chiếu văn bản hiện hành.
Vườn cao su là trường hợp đặc biệt. Cao su vừa là cây công nghiệp lấy mủ, vừa cho gỗ khi thanh lý. Vườn cao su của hộ gia đình, của công ty nông nghiệp, của nông trường cũ có giấy tờ đất khác nhau, và việc thanh lý vườn cây của doanh nghiệp nhà nước còn kèm thủ tục thanh lý tài sản. Gỗ cao su đi vào chuỗi đồ gỗ xuất khẩu nên ngày càng bị hỏi kỹ về nguồn.
Lý do cần quan tâm rất thực tế: đây là nhóm gỗ dễ bị dùng làm "vỏ bọc". Một xưởng có giấy tờ mua mười mét khối gỗ cây vườn nhưng thực tế nhập hai mươi mét khối, phần chênh lệch không rõ từ đâu. Vì thế cơ quan kiểm tra hay đối chiếu khối lượng trên giấy với số cây thực tế đã chặt, và người mua có trách nhiệm cũng làm vậy.
Với chủ vườn, điều này có nghĩa là giấy tờ của bạn có thể bị người khác mượn tên. Một thương lái mua gỗ của bạn rồi dùng bảng kê đó để "che" thêm gỗ của nơi khác là chuyện đã xảy ra. Bạn nên ghi đúng khối lượng thực bán, giữ bản sao, và không ký bảng kê để trống ô khối lượng cho người mua tự điền sau.
Từng trường hợp cần chuẩn bị gì
Bảng dưới là hướng chuẩn bị theo từng nguồn. Giấy tờ đất là phần chung; phần khác nhau nằm ở cột thứ ba.
| Nguồn gỗ | Giấy tờ nền | Giấy tờ riêng nên có | Điểm hay bị hỏi |
|---|---|---|---|
| Vườn cao su của hộ gia đình thanh lý | Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất | Bảng kê lâm sản; hợp đồng bán với người mua | Diện tích thanh lý so với khối lượng gỗ bán |
| Vườn cao su của doanh nghiệp, nông trường | Quyết định giao, thuê đất | Quyết định thanh lý vườn cây theo quy chế của doanh nghiệp; bảng kê; hoá đơn | Thủ tục thanh lý tài sản đã làm đủ chưa |
| Cây ăn quả già cỗi (mít, nhãn, xoài, vải) | Giấy tờ đất vườn | Bảng kê lâm sản khi bán gỗ | Số cây và kích thước so với khối lượng |
| Cây trồng bờ ruộng, quanh nhà (keo, bạch đàn, xoan) | Giấy tờ đất | Bảng kê lâm sản | Cây có nằm trên đất của người bán không |
| Cây trồng ven đường làng, đất công | Không thuộc hộ gia đình | Quyết định của cơ quan quản lý đất, cây cho phép chặt và bán; hồ sơ bán tài sản | Ai có quyền bán; tiền bán vào đâu |
| Cây trong khuôn viên cơ quan, trường học | Thuộc đơn vị quản lý | Văn bản cho phép chặt hạ theo quy chế tài sản công; hồ sơ thanh lý | Thẩm quyền quyết định chặt và bán |
Hai dòng cuối hay bị làm sai: người dân tự ý chặt cây trồng trên đất công rồi bán, nghĩ cây mình trồng thì là của mình. Cây trên đất công thuộc quản lý của cơ quan có thẩm quyền, và việc tự chặt bán có thể bị xử lý.
Lập bảng kê cho gỗ cây vườn, cây phân tán
Bảng kê cho nhóm này thường gọn, nhưng nên lập theo trình tự để số liệu khớp với thực tế.
- Đếm và ghi số cây sẽ chặt, loài cây, vị trí từng cụm cây trên thửa đất.
- Đo đường kính gốc hoặc ngang ngực của từng cây trước khi chặt và chụp ảnh tổng thể khu vực, không cần chụp mặt người.
- Sau khi chặt, cắt khúc, đo hoặc cân để có khối lượng thực tế theo dạng gỗ sẽ bán: gỗ tròn, gỗ xẻ, củi.
- Điền bảng kê: nguồn là cây trồng phân tán hoặc vườn cây thanh lý, vị trí thửa đất, loài, khối lượng.
- Ký bảng kê với tư cách chủ lâm sản; nếu bán cho xưởng, giao kèm bản chụp giấy tờ đất.
- Giữ lại ảnh, bảng đo cây và bản bảng kê ít nhất đến khi lô gỗ đã được người mua chế biến xong.
Bước đo trước khi chặt là bước hay bị bỏ nhất, nhưng lại là bằng chứng mạnh nhất cho thấy khối lượng ghi trên giấy đến từ đúng những cây đó. Chụp ảnh gốc cây sau khi chặt cũng có tác dụng tương tự.
Với xưởng mua gỗ cao su và gỗ cây vườn: kiểm gì trước khi nhận
Đối chiếu diện tích với khối lượng. Một héc-ta cao su thanh lý cho ra một khối lượng gỗ nằm trong một khoảng nhất định, tuỳ mật độ và tuổi cây. Khối lượng vượt xa khoảng thông thường là dấu hiệu cần hỏi lại.
Xem giấy tờ đất của người bán. Tên trên giấy tờ đất, tên trên bảng kê và tên người nhận tiền nên là một, hoặc có giấy uỷ quyền rõ ràng.
Hỏi về thương lái trung gian. Gỗ cao su thường qua một hai lớp thu gom. Mỗi lớp phải có bảng kê của mình dựa trên giấy tờ mua của lớp trước. Thiếu một lớp là chuỗi bị đứt.
Tách lô khi nhập kho. Gỗ cây vườn từ nhiều chủ không nên đổ chung một đống. Đánh dấu kiện theo lô nhập để khi bán thành phẩm có thể lần ngược được.
Cảnh giác với giá rẻ bất thường. Gỗ cây vườn chào bán thấp hơn hẳn mặt bằng chung, kèm lời hứa "giấy tờ có đủ" nhưng chỉ đưa ra khi giao hàng, là tín hiệu nên dừng lại. Xin xem giấy tờ đất và bảng kê trước khi đặt cọc, không phải sau khi gỗ đã vào bãi của bạn.
Ghi sổ theo dõi nhập lâm sản ngay khi nhận. Ghi đúng số lượng đã đếm thực tế, không chép lại số trên bảng kê nếu hai số khác nhau; ghi chú phần chênh lệch và lý do.
Gỗ cao su vào đồ nội thất xuất khẩu: thêm những gì
Doanh nghiệp đồ gỗ dùng gỗ cao su làm hàng xuất khẩu ngày càng phải trả lời câu hỏi của khách về nguồn: vườn cao su ở tỉnh nào, của ai, có phải đất được chuyển từ rừng tự nhiên sang hay không. Câu hỏi thứ ba xuất phát từ việc một số thị trường quan tâm đến việc sản phẩm có gắn với mất rừng hay không, và cao su là một trong những mặt hàng được nhắc đến trong các quy định đó.
Với hộ có vườn cao su, điều này có nghĩa là giấy tờ đất, năm trồng và vị trí vườn trở thành thông tin có giá trị. Hộ có thể chủ động chuẩn bị bản chụp giấy tờ đất, toạ độ các góc vườn và năm trồng để đưa cho người mua khi được hỏi. Giữ thông tin này giúp gỗ của bạn bán được cho nhiều kênh hơn.
Với doanh nghiệp, cần nhớ rằng giấy tờ đầy đủ ở Việt Nam là điều kiện cần, chưa phải là điều kiện đủ để đáp ứng mọi yêu cầu của khách nước ngoài. Yêu cầu cụ thể của từng thị trường và lịch áp dụng thay đổi theo thời gian; bạn nên kiểm tra nguồn chính thức của thị trường đó và yêu cầu bằng văn bản của khách trước khi xây hệ thống thu thập dữ liệu từ nhà vườn.
Một gợi ý thực tế là làm phiếu thu thập thông tin vườn cây đơn giản, phát cho thương lái mang đến từng hộ: tên chủ vườn, thửa đất, diện tích thanh lý, năm trồng, toạ độ. Phiếu này không thay bảng kê, nhưng giúp doanh nghiệp có dữ liệu để trả lời khách và để kiểm chéo khối lượng.
Bán gỗ cây vườn làm củi, than, dăm: có cần giấy tờ không
Nhiều hộ không bán gỗ cây vườn cho xưởng mộc mà bán theo xe cho lò than, lò sấy, cơ sở băm dăm hoặc cơ sở làm viên nén. Vì giá thấp và hàng trông giống phụ phẩm, người bán thường nghĩ không cần giấy tờ gì. Thực tế củi, gỗ làm dăm, gỗ làm than vẫn là lâm sản; khi vận chuyển với khối lượng đáng kể, chúng vẫn cần bảng kê để chứng minh nguồn gốc.
Điều này càng quan trọng khi cơ sở mua là nơi làm hàng xuất khẩu. Dăm gỗ và viên nén gỗ bán ra nước ngoài ngày càng bị hỏi về nguồn nguyên liệu, và cơ sở đó cần giấy tờ của bạn để chứng minh với khách. Gỗ không có bảng kê có thể bị trả lại hoặc bị ép giá vì cơ sở phải để riêng, không đưa được vào lô hàng xuất khẩu.
Cách làm đơn giản: mỗi xe hàng một bảng kê, ghi rõ dạng sản phẩm là củi, gỗ tròn nhỏ hay cành ngọn, khối lượng theo tấn, nguồn là vườn cây hay cây trồng phân tán trên thửa đất nào. Chừng đó thông tin là đủ để người mua ghi sổ và để bạn yên tâm khi xe đi qua trạm kiểm tra.
Câu hỏi thường gặp
Chặt vài cây mít trong vườn nhà bán cho xưởng mộc có cần giấy tờ không?
Khi bán và vận chuyển gỗ, bạn nên lập bảng kê lâm sản và đưa kèm bản chụp giấy tờ đất. Xưởng mộc có trách nhiệm chỉ nhận gỗ có nguồn gốc, nên họ cũng sẽ cần giấy tờ này.
Cây trồng trên đất nông nghiệp có bị coi là rừng không?
Cây trồng rải rác trên đất nông nghiệp thường được xếp vào nhóm cây trồng phân tán, không phải rừng. Cách phân loại cụ thể phụ thuộc diện tích, mật độ và loại đất; nếu lô cây lớn, hỏi kiểm lâm địa bàn để biết nó được xếp vào nhóm nào.
Thanh lý vườn cao su có phải xin phép chuyển đổi cây trồng không?
Nếu tái canh cao su trên cùng đất thì thường không đặt ra chuyện chuyển đổi. Nếu chuyển sang cây khác hoặc mục đích khác, cần kiểm tra quy định về chuyển đổi cây trồng và mục đích sử dụng đất hiện hành ở địa phương.
Cây xà cừ trồng trước cửa nhà nhưng nằm trên lề đường thì ai được chặt?
Cây trên đất công, lề đường thuộc quản lý của cơ quan nhà nước có thẩm quyền, dù do người dân trồng. Muốn chặt, phải đề nghị cơ quan quản lý; tự chặt và bán có thể bị xử lý.
Gỗ cao su thanh lý có cần kiểm lâm xác nhận bảng kê không?
Trong phần lớn trường hợp gỗ rừng trồng và cây trồng, chủ lâm sản tự lập bảng kê. Danh sách trường hợp phải xác nhận do văn bản hiện hành quy định; hỏi kiểm lâm địa bàn nếu bạn không chắc.
Xưởng mua gỗ cây vườn của nhiều hộ nhỏ thì quản lý giấy tờ thế nào?
Mỗi hộ một bảng kê và một bản chụp giấy tờ đất, mỗi lần nhập một dòng trong sổ theo dõi. Kiện gỗ nên được đánh dấu theo lô nhập để có thể lần ngược khi khách hỏi.